Trebinje koje danas poznajemo, sa platanima na trgu, sa Starim gradom koji liči na mediteranske gradove, sa ulicama koje imaju ime i kuće koje imaju broj, ima jednog čovjeka kojem to najviše dugujemo. Magistar Lazar Radan, doktorand istorije, posvetio je opsežno istraživanje baronu Đuru Babiću, austrougarskom modernizatoru koji je Trebinje promijenio iz korijena.
Ko je bio Đuro Babić
Babić je rođen 30. aprila 1826. godine u Lovincu, blizu Svetog Roka, u Vojnoj granici, u porodici bunjevačkih Hrvata. Po porodičnoj tradiciji školovao se za vojno lice i završio Terezijanum u Bečkom Novom Mjestu. Već 1847. godine, u činu potporučnika, raspoređen je u XXI konjički puk.
Godinu dana nakon prvog namještenja poslat je u Italiju, gdje je učestvovao u italijanskoj revoluciji iz 1848/49. Iste godine prekomandovan je u ugarski dio Monarhije i učestvovao u gušenju Mađarske revolucije, za šta je dobio Vojni krst za zasluge. Ratni put ga je 1859. ponovo odveo u Italiju. Učestvovao je i u Austrijsko-pruskom ratu 1866. godine. Babić je već potpukovnik 1874. godine, a 1875, iste godine kada izbija Hercegovački ustanak, postaje zamjenik komandanta XXII konjičkog puka. Tri godine kasnije postaje pukovnik i komandant budimpeštanskog XXXII puka, poznatog kao Ešti-bakak, sa kojim učestvuje u okupaciji Bosne i Hercegovine 1878. godine.
Kako je austrougarska vojska stigla do Trebinja
Radan navodi da je hrvatsko katoličko stanovništvo oduševljeno dočekalo okupacionu vojsku. Već 5. avgusta 1878. vojska je ušla u Mostar. Prvi ozbiljan otpor pružen je kod Stoca, gdje je okupatorima pomogao hercegovački vojvoda dum Ivan Musić, pa je Stolac osvojen 21. avgusta. Slijedili su Nevesinje 28. avgusta, Ljubinje 31. avgusta, Trebinje 8. septembra i Bileća 16. septembra.
-Trebinje je zauzeto bez većih borbi, jer je grad bio napušten od muslimanskog stanovništva i ustanika koji su se prethodno povukli u Klobuk, srednjovjekovnu tvrđavu na 18 kilometara od Trebinja, na samoj granici sa Crnom Gorom. Većina ustanika je, zajedno sa svojim vojvodama, poput šumskog vojvode Melentija Perovića, prišla okupacionoj vojsci i pomagala u procesu osvajanja. General Jovanović je početkom septembra 1878. pokušao napad na muslimane koji su se povlačili ka Klobuku, ali je u sukobu na Goričkom polju izgubio 80 ljudi – kaže Radan.
Operacija zauzimanja Klobuka započela je planski 24. septembra 1878. Austrougarske trupe su prethodno zarobile Omera Šehovića, jednog od glavnih predvodnika muslimanskih snaga. Klobuk je opkoljen sa svih strana, a artiljerijska vatra sa okolnih kota, Palova varda, Šabovina, Vrh i Dobri Dub, ispalila je 1.190 granata na utvrđenje. Branioci su predali Klobuk već 28. septembra 1878, nakon samo četiri dana opsade.
-Dan kasnije general Jovanović naredio je miniranje utvrđenja, čime je Hercegovina bila u potpunosti okupirana. Konačna primopredaja ustaničkog oružja izvršena je 6. oktobra 1878. na Goričkom polju kod Trebinja, gdje je razoružano 6.750 ustanika. Ukupan bilans okupacije od 29. jula do početka oktobra 1878. iznosio je 76 bitaka i sukoba, sa 5.020 poginulih vojnika i 178 okupacionih oficira. Gubici druge strane nisu poznati – istakao je Radan.
Zapovjednik koji je sam sebi vjerovao
Babić je od novembra 1878. komandovao 74. ojačanim pješadijskim pukom, a 1880. godine postavljen je za komandanta II brdske brigade i komandanta okruga Trebinje. Već 1879. godine, francuski oficir Franc Ivančetić izvještavao je da grad napreduje, jer postoji kafana, knjižara, pansioni i dva mjesta za prodaju duvana.
-Babić je za sebe često govorio ‘U Trebinju ja zapovijedam’, rečenica koja je odražavala njegovu odlučnost u sprovođenju modernizacije malog, orijentalnog i zaostalog mjesta kakvo je Trebinje tada bilo. Promjene su bile gotovo svakodnevne. Babić je naredio da se sve stare i trošne kuće obilježe kredom za rušenje, dok je lokalnim muslimanskim porodicama savjetovao iseljenje izvan gradskih zidina. Natpis sa gradske tvrđave, posvećen Osman-paši Resulbegoviću iz 1721. godine, odmah je skinut – navodi Radan.
Grad koji se zazelenio
Prema Radanovim podacima, već 1881. godine britanski putnik Čarls St. Džon zabilježio je da je, vraćajući se poslije dvije godine, zatekao čist i zelen grad, sasvim drugačiji od onog koji je ostavio, sa okrečenim i numerisanim kućama i imenovanim ulicama.
-Francuski putopisac Leon Igone opisao je Babića kao čovjeka ‘pogođenog opštom bijedom lokalnog stanovništva’, ali je zabilježio i neobičnu pojedinost. Babić je naredio vojnicima da sade povrće na zelenim površinama van grada, na mjestima gdje su Turci sahranjivali poginule u ustanku. Zemljište je, prema Igoneovim riječima, bilo izuzetno plodno upravo zbog toga, što je neke navelo da Babića smatraju tiraninom – priča Radan o svom istraživanju.
Najtrajniji Babićev pečat na gradu, prema Radanovom istraživanju, jeste sadnja platana, kestenja i duda. Ta sadnja je gradu dala karakter mediteranskih gradova poput Trsta i obezbijedila hladovinu koja je omogućila stvaranje pijačnog prostora, čime je Trebinje dobilo svoju tržnicu.
Škola, putevi i odnosi sa stanovništvom
Radan navodi da je 1879. godine osnovana prva zvanična državna osnovna škola u Trebinju, u privatnoj kući Mehmed-bega i Jusuf-bega Devtedarevića. Babić je lično birao djecu, srpsku i muslimansku, koju je slao na dalje školovanje u Sarajevo, što je kod nekih roditelja izazvalo otpor. Prema Radanovim podacima, neki roditelji su djecu sklanjali na sela, ali ih je Babić pronalazio i tamo.
-Putna infrastruktura bila je u očajnom stanju. Prema svjedočenju britanskog putopisca Artura Evansa, ljudi su bez plate, poput roblja, radili na izgradnji puteva. Babić je, sa svoje strane, savjetovao vojnicima jednostavno pravilo, ako vide veliki kamen na putu, da ga sklone u stranu. U upravljanju gradom i smirivanju tenzija tokom Hercegovačkog ustanka 1882. godine, Babiću je značajno pomogla saradnja sa lokalnim muslimanskim prvacima, kajmakamom Muhamed-begom Deftedarevićem, kadijom Abdurahman-begom Resulbegovićem, trgovcem Fejzagom Šehovićem i drugima. Posebno je bio ljut na bivšeg ustaničkog vojvodu Tripka Vukalovića, koji je, uprkos dobrom tretmanu vlasti, ipak učestvovao u ustanku, što je Babić smatrao ličnom izdajom – priča Radan.
Granica koja se zatvarala
Radan kaže da je Babić početkom 1880-ih intenzivirao saradnju sa Antonom Galocijem, oficirom zaduženim za upravu u Bileći, sa kojim je radio na izgradnji 35 karaula, kasarni i tvrđava prema granici sa Crnom Gorom, sa ciljem da se spriječi prelazak ustaničkih ideja iz Crne Gore u Hercegovinu.
Grad sa prvim urbanističkim planom u Bosni i Hercegovini
Za vrijeme Babićeve uprave Trebinje je postalo prvi grad u Bosni i Hercegovini izgrađen prema urbanističkim projektima. Uvedene su zemljišne knjige, katastar i sistem arhiva. Počela je izgradnja Sjevernog logora sa kasarnom u Hrupjelima, Južnog logora i Istočnog logora, sa pratećom infrastrukturom i hortikulturom.
Radan navodi da je tokom Babićeve uprave postavljen kamen temeljac za Hram Svetog Preobraženja Gospodnjeg, danas jedan od najpoznatijih kulturnih spomenika Trebinja. Hram je završen 1908. godine, dvadeset godina nakon Babićevog odlaska.
Kraj jedne misije
Babić je 1888. godine premješten u Budimpeštu, gdje je proizveden u čin general-potpukovnika i odlikovan za 50 godina vojne službe. Umro je 1890. godine. U njegovu čast, novi gradski trg u čijem je nastajanju i sam učestvovao ponio je njegovo ime, Babićev trg.
Radan zaključuje da je glavna zaostavština barona Babića uže gradsko jezgro Trebinja, sa gradskom pijacom, trgom i, prije svega, platanima koji su obilježili izgled grada do danas. Na pijaci je Babić iskopao bunar za snabdijevanje vodom, mjesto na kojem je kasnije podignuta česma u njegovu čast.
Čovjek koji je za osam godina pretvorio malu orijentalnu kasabu u grad sa imenovanim ulicama, brojevima na kućama, školom, putevima i pijacom pod platanima, ostavio je trag koji Trebinjci i danas svakodnevno prolaze.
