Sve je počelo 1935. godine. Te jeseni, u malu hercegovačku varoš stigla je ekipa njemačke filmske kuće UFA, tada najprestižnijeg evropskog pandana Hollywoodu. Snimali su Barona Ciganina, ekranizaciju Štrausove operete. Četiri mjeseca, četiri stotine konja, cijelo Trebinje kao statist.
„I danas učenice i cure iz Trebinja pomišljaju na ‘Ufu’, na Hollywood – na film uopšte, i pitaju se hoće li se četiri meseca snimanja ponoviti. Četiri meseca kada je celo Trebinje statiralo. Četiri meseca kada su Trebinjci dobre pare zaradili i brdo Leotar kroz film proslavili“, pisale su beogradske novine Vreme 1937. godine.
Od tog trenutka, Trebinje više nije moglo prestati biti filmski grad.
Milena Dravić kao sedamnaestogodišnjakinja, i Gojko Mitić koji postaje zvijezda
Godine 1959. u Trebinje dolazi češki reditelj František Čap sa ekipom filma Vrata ostaju otvorena. Malo ko je tada znao da će ta produkcija ući u istoriju filma zbog jednog sasvim drugog razloga. U njoj se, tada kao sedamnaestogodišnjakinja, po prvi put na velikom ekranu pojavljuje Milena Dravić, koja će u narednim decenijama postati najveća diva jugoslovenske kinematografije.
Trebinje je bilo na početku jedne veličanstvene karijere, a da tada to niko nije znao.
Nekoliko godina kasnije, 1965. godine, u grad dolazi ekipa DEFA-filma iz Istočne Njemačke. Snimaju Sinove velike medvjedice, prvi istočnonjemački vestern. Jedna od lokacija su Zupci i Popovo polje. U ulozi indijanskog poglavice nastupa Gojko Mitić, Leskovčanin koji će postati najveća vestern zvijezda DDR-a, icon koji su milioni East Europljana pratili po bioskopiima.
„Što se tiče Trebinja, tvrdim da je to jedna od najljepših filmskih pozornica. To je pravi filmski atelje gdje se mogu snimati filmovi širokog kruga žanrova“, rekao je tada direktor filma Hajnc Freli.
Trebinje kao Divlji zapad
Šezdesete su bile zlatno doba trebinjskog filma. Pejzaži oko grada, kamen, gudure, Popovo polje, postali su kulise za spektakle koje se inače snimaju u Koloradu.
Na Zupcima i u Popovom polju izgrađeni su pravi vestern gradovi. Fort Grand i Golden Hills. Iz Berlina je stigao režiser Karl May adaptacija, glumac Lex Barker, poznati Tarzan, tumačio je Old Šeterhanda, Francuz Pierre Brice igrao Vinetua.
Istovremeno, na tim istim lokacijama, sa druge strane Gvozdene zavjese, snimali su i Istočni Nijemci svoju verziju westerna. Dva ideološki suprotstavljena kinematografska sistema dijelila su iste trebinjske stijene.
„Ovo je prvi film u Jugoslaviji koji se snima u Eastman koloru na traci od sedamdeset milimetara“, pisao je Glas Trebinja 1963. godine.
Čkalja, Vujisić, Marković i producenti koji se vraćaju
Trebinje je tih godina privlačilo najpopularnije jugoslovenske glumce. Miodrag Petrović Čkalja snimao je komediju Put oko sveta. Pavle Vujisić, Olivera Marković, Rade Marković, Ljubiša Jovanović, svi su u nekom trenutku prolazili kroz grad i ostavljali utiske koji su se uvijek svodili na isto.
„Posebno smo se bili saživjeli sa ambijentom, a sa svakom završenom etapom kao da nam je nešto drago odlazilo u nepovrat“, rekla je redateljica Soja Jovanović 1964. godine.
Rade Marković, koji je snimao uzastopce treći film u Hercegovini, poručio je da je „južna Hercegovina tako bogata raznolikim pejzažima“ da bi se tu moglo snimati gotovo sve.
Ranjeni orao i Anđelkina kapija
Ako se jedna produkcija izdvaja po tome što je zauvijek promijenila identitet Trebinja kao turističke destinacije, to je serija Ranjeni orao reditelja Zdravka Šotre iz 2008. godine.
Sloboda Mićalović u ulozi Anđelke Bojanić, koja kroz kapiju u Starom gradu ulazi u svoje dvorište, pretvorila je jedan arhitektonski detalj u kulturni fenomen. Ta kapija, danas poznata kao Anđelkina kapija, jedno je od najposjećenijih turističkih mjesta u Trebinju. Hiljade posjetilaca godišnje dolaze samo zbog nje.
Sloboda sama dolazi redovno. Tiho, bez najave. I svaki put kada objavi fotografiju iz Trebinja, milioni pregleda odnesu ime grada u cijeli svijet.
„Strašno sam zavoljela Trebinje, podjednako kao grad iz koga potičem, a to je Leskovac. Oni mene doživljavaju kao da sam njihova sugrađanka. Čak često kažem da sam od njih dobila spomenik za života, a to je Anđelkina kapija“, rekla je Mićalovićeva.
Monika Beluči i tri godine u Hercegovini
Ali možda nijedna produkcija nije zahtijevala toliko od Trebinja kao film Na mliječnom putu Emira Kusturice iz 2016. godine.
Tri godine snimanja. Lokacije od Klobuka, gdje je za potrebe filma izgrađena kuća glavnih likova, do autentičnog kamenog sela Uvjeća, trebinjske pijace koja je potpuno preuređena za ratne scene, Popovog polja i planine Volujak.
I u naslovnoj ulozi, jedna od najprepoznatljivijih lica u istoriji svjetskog filma. Monika Beluči.
Beluči je tokom snimanja otvoreno izražavala oduševljenje ljepotom i gostoprimstvom Trebinja. Taj višegodišnji boravak svetske filmske zvijezde u ovom gradu ostao je upamćen kao nešto što se rijetko viđa i čije se efekte na promociju Trebinja teško može izmjeriti.
Pored Beluči i Kusturice, u filmu nastupa i Sloboda Mićalović, čime se krug na poseban način zatvara.
Lista koja govori sama za sebe
Između Barona Ciganina 1935. i danas, lista produkcija koje su snimale u Trebinju postala je duga i impresivna.
Kuća na obali iz 1954, sa scenarijom koji je potpisao tada još nepoznati Meša Selimović. Vrata ostaju otvorena 1959. sa mladom Milenom Dravić. Bombaši 1973. Partizanski film Branka Bauera. Tajna manastirske rakije 1988. u režiji Slobodana Šijana. Najbolji 1989. Kultni Nož 1999. TNT velika letnja avantura 2010. Krugovi 2013. Srđana Golubovića, inspirirani stvarnom pričom o Srđanu Aleksiću. Nemanjići 2018, najveći igrani projekt RTS-a, za koji su trebinjski alatničari iskovali pedesetak srednjovjekovnih mačeva. I 12 reči 2023, čija je druga sezona snimana na više lokacija u gradu.
Producenti koji su dolazili govorili su uvijek otprilike isto. Kamen, svjetlost, pejzaž, priroda i ljudi koji pomognu i koji se sjete.
Grad koji čeka da bude otkriven
Dževad Fazlinović pisao je 1961. u Glasu Trebinja o gradu koji je „lijep statist“ u filmovima, ali koji još čeka da bude protagonist vlastite filmske priče.
Šezdeset pet godina kasnije, ta priča se piše. Sporije nego što bi trebalo, ali piše se.
Trebinje nije Hollywood. Ali ima nešto što Hollywood nema i što se ne može kupiti ni jednim budžetom. Ima kamene ulice kroz koje su prošli Adolf Völbrik i Monika Beluči. Ima kapiju zbog koje dolaze hiljade turista koji nikada nisu čuli za ovaj grad dok nisu gledali jednu televizijsku seriju.
I ima ljude koji, bez obzira ko dođe da snima, uvijek ostave isti utisak.
„Osjećali smo se kao da nam je svako spreman pomoći“, rekao je njemački reditelj 1965. godine.
To se nije promijenilo.
